Katılım Bankaları Helal mi Haram mı? Mitler, Çelişkiler ve Cesur Bir Muhasebe
Başlarken: Güçlü Bir İtirazım Var
Konuyu yıllardır “ya tamamen helal ya da tamamen haram” ikiliğine sıkıştırıyoruz. Oysa katılım bankacılığı pratikleri, kâğıt üzerindeki niyetlerle sahadaki uygulamalar arasında ciddi sapmalar barındırabiliyor. Evet, model olarak emtia ve ticaret temelli sözleşmelerle faizden kaçınmayı hedefliyor; fakat uygulamadaki alışkanlıklar, süreç tasarımları ve kârlılık baskıları, “helal” iddiasını tartışmalı bir zemine çekiyor. Sorayım: Gerçek bir ticaret riski üstlenmeden kâr taahhüdü kokan işleyişler, sadece kelimeler değişti diye helal olur mu?
Katılım Bankacılığının İddiası: Faizsiz, Ticaret Temelli Finans
Katılım bankaları kendilerini; murabaha (maliyet artı kâr), müşareke (kâr-zarar ortaklığı), mudarebe (emek-sermaye ortaklığı), icara (kira), selem ve istisna (siparişe dayalı üretim) gibi sözleşmelerle tanımlar. Teoride, paradan para kazanmak yoktur; ortada somut bir varlık, bir hizmet veya üretim süreci vardır. Banka, malı bizzat alıp satar, kiralar ya da projeye ortak olur; kâr da riske karşılık doğar. Kulağa harika geliyor—peki pratik?
Zayıf Halkalar: Uygulamada Neler Çatırdıyor?
Murabaha: “Faiz” Başka İsimle Geri mi Dönüyor?
Murabahada banka malı satın alıp üzerine kâr ekleyerek müşteriye satar. Eleştiri şu: Mal gerçekten bankanın üzerine alınıyor, fiilen teslim alınıyor ve az da olsa stok riski taşınıyor mu? Yoksa “kâğıt üzerinde al-sat” ile risk dipte tutulup fiyat, fiilen “vade farkı = faiz” psikolojisiyle mi belirleniyor? Eğer risk alınmıyor, mal görmeden “proforma” üzerinden kâğıt dolaştırılıyorsa; etikette “murabaha” yazsa da işin ruhu zedelenir.
Teverruk ve Kâğıt Ticareti: Reel Ekonomiden Kopuş
Örgütlü teverruk (nakde ulaşmak için emtianın hızlı al-sat zincirleri) bazı ortamlarda “nakit sağlama” aracı olarak kullanılıyor. Reel mal-hizmet üretmeden sırf nakit akışı yaratmak için kurulan bu mekanizmalar, “faizsiz” sistemin amacını anlamsızlaştırıyor. Soru net: Dönüp dolaşıp nakit üretmek için kâğıt üzerinde mal gezdiriyorsak, bu gerçekten faizden kaçınmak mı?
Kâr-Zarar Ortaklığı Neden Nadir?
Katılım bankacılığının kalbi olması gereken müşareke/mudarebe, riskli ve yönetimi zor bulunduğu için pratikte sınırlı kalabiliyor. Bankalar, kârlılık ve regülasyon baskısıyla daha “öngörülebilir” murabaha benzeri ürünlere ağırlık veriyor. Sonuçta “risk paylaşımı” iddiası raflarda kalıyor; müşterinin zihninde “vadeli fiyat = faiz benzeri yük” algısı oluşuyor.
Şeri Uygunluk ve Denetim: Kurullar Gerçekten Bağımsız mı?
Birçok katılım bankası, şeri uygunluk kurullarıyla süreçlerini denetlediğini söylüyor. Peki bu kurulların atama ve ücret mekanizmaları tamamen bağımsız mı? Kararları sahada ne kadar uygulanıyor? Şüpheli gelirlerin arındırılması (purification) şeffaf ve ölçülebilir mi? Yıllık raporlarda “şu kadar işlem şu nedenle uygun bulunmadı, şu kadar gelir arındırıldı” gibi somut metrikler kamuya açık mı? Eğer şeffaflık sınırlıysa, etik söylem vitrine, operasyon gerçeği arka odaya sıkışır.
Müşteri Sözleşmeleri: Ceza, Masraf ve Dilin İncelikleri
Gecikme cezaları “gelir yazılmıyor, hayra sarf ediliyor” denilse bile uygulama şeffaf mı? Müşteri hangi durumda ne ödeyeceğini, malın mülkiyetinin kimde olduğunu, teslim/hasar/risk devrinin hangi anda gerçekleştiğini net görüyor mu? Sözleşmeler anlaşılır dilde mi, yoksa “uygunluk” iddiasını teknik terimlerle sis perdesine mi alıyoruz? Helallik, sadece sözleşmenin adında değil; müşterinin anlayıp rıza gösterdiği açık koşullarda yatar.
Makro Gerçeklik: Düzenleme, Likidite ve Rekabet Baskısı
Katılım bankaları, aynı piyasada konvansiyonel bankalarla rekabet ediyor. Likidite yönetiminde, risk ağırlıklarında ve sermaye yeterliliğinde regülasyonun dayattığı gerçeklerle karşı karşıyalar. Reel ticarete dayalı ürünler daha çok süreç, belge ve zaman istiyor; maliyet artıyor. Bu baskı, “kestirme” teverruk ve benzeri yapıların kullanılmasını teşvik edebiliyor. Peki model, sisteme uyum sağlarken özünü feda ediyor mu?
Helal mi Haram mı? Cevap Tek Kelime Değil, Süreçtir
Bir katılım ürününün hükmü, isimde değil; süreçte ve risk paylaşımında gizli. “Katılım bankaları helal mi haram mı?” sorusuna verilecek dürüst yanıt şudur: Ürün bazında, işlem bazında ve hatta şube bazında değişir. Mal gerçekten bankanın mülkiyetine geçiyor mu? Banka, kısa da olsa ölçülebilir bir piyasa riski alıyor mu? Fiyat, “riske karşı kâr” mantığıyla mı oluşuyor? Şüpheli gelirler gerçekten arındırılıyor mu?
Pratik Bir Helallik Kontrol Listesi
– Mülkiyet ve Teslim: Mal banka adına alınmış ve fiilen teslim edilmiş mi?
– Risk Üstlenimi: Banka, hasar/teslim/defolu mal riskini belirli bir süre taşıyor mu?
– Belge Şeffaflığı: Faturalar, emtia belgeleri ve teslim tutanakları açık ve doğrulanabilir mi?
– Amaç: İşlem reel mal/hizmet üretimiyle mi ilgili, yoksa hızla nakit üretmeye mi dönüyor?
– Arındırma: Gecikme cezaları ve şüpheli gelirler nasıl, nereye ve hangi miktarda aktarılıyor?
– Denetim: Şeri kurul kararları, ret gerekçeleri ve uygunsuzluk oranları kamuya açık mı?
Provokatif Sorular: Tartışmayı Açıyorum
— “Faizsiz” etiketi sizi otomatik ikna ediyor mu, yoksa süreç belgelerini görmeden inanmıyor musunuz?
— Teverruk benzeri kâğıt ticareti, reel ekonomiye katkı sağlamıyorsa helallik iddiası ne kadar güçlüdür?
— Kâr-zarar ortaklığı raflarda kalırken, sizce katılım finans neyi “daha kolay” olduğu için tercih ediyor?
— Şeffaf bir arındırma ve bağımsız denetim raporu olmadan, vicdanınız rahat ediyor mu?
Son Söz: Cesur Bir Duruş, Şeffaf Bir Sistem
Katılım bankacılığı, özünde daha adil, üretim odaklı ve etik bir finans vaadi taşıyor. Ancak helallik; logo, slogan ve sözleşme adında değil, somut risk üstlenimi, şeffaf belge akışı ve bağımsız denetimde somutlaşır. Cevabım net: Katılım finans ne tamamen masum ne de peşinen mahkûm — doğru tasarlandığında helal, kolaycılığa kaçtığında tartışmalı. Şimdi sıra sizde: Kendi deneyimlerinizde hangi uygulamalar güven verdi, hangileri soru işareti doğurdu? Yazın, konuşalım, gerekirse ezber bozalım.