Kararsız kaldığımızda ne yapmalıyız ?

Kararsız Kaldığımızda Ne Yapmalıyız? Ankara’da Günlük Hayatın İçinden Bir Bakış

Merhaba Bani okurları! Bugün sizlerle “Kararsız kaldığımızda ne yapmalıyız” konusunu ele alacağız.

Ankara’da sabahlar hep biraz düşünceli başlar. Özellikle Kızılay’a doğru inen otobüslerde insanlar sanki aynı anda hem uyanmaya hem de karar vermeye çalışır. Bir yandan kahve mi çay mı, diğer yandan hangi yoldan gidilecek, hatta bazen daha büyük sorular: “Bu işte kalmalı mıyım, yoksa değiştirmeli miyim?”

Ben 25 yaşındayım. Ekonomi okudum ve şu an veriyle uğraşıyorum. Rakamlarla aram iyi ama konu kendi hayatım olunca tablo biraz bozuluyor. Excel’de net görünen şeyler, gerçek hayatta bulanıklaşıyor. Özellikle de konu Kararsız kaldığımızda ne yapmalıyız? olduğunda.

Bu soru son birkaç yıldır hayatımın arka planında sürekli açık bir sekme gibi duruyor.

Çocuklukta Karar Vermek Daha Kolaydı

Küçükken karar vermek bugünkü kadar ağır değildi. Ankara’da mahallede büyürken en büyük kararımız “top sahaya mı gidelim, bilgisayar oyunu mu oynayalım?” olurdu.

O zamanlar seçimlerin bir bedeli yok gibiydi. Birini seçtiğinde diğerini tamamen kaybetmiş sayılmazdın. Çünkü ertesi gün yine aynı seçenekler oradaydı.

Ama şimdi öyle değil.

Şimdi verdiğin her karar, bir başka ihtimali sessizce silip götürüyor gibi.

Üniversiteye hazırlanırken bile bu baskıyı hissetmeye başlamıştım. “Doğru bölüm mü seçiyorum?” sorusu, bir sınav sorusu gibi değil de hayatın kendisi gibi duruyordu. O zamanlar bunu tam adlandıramıyordum ama bugün geriye dönüp baktığımda anlıyorum: aslında o dönem Kararsız kaldığımızda ne yapmalıyız? sorusunu ilk kez gerçek anlamda yaşamaya başlamışım.

Veriler Ne Diyor: Kararsızlık Sandığımızdan Daha Yaygın

Ekonomi okurken davranışsal ekonomi dersinde ilk kez “karar yorgunluğu” kavramını duymuştum. Sonra Daniel Kahneman’ın çalışmalarına, Barry Schwartz’ın “Seçim Paradoksu”na daldım.

İlginç bir veri var: İnsanlara çok fazla seçenek sunulduğunda, karar verme kalitesi düşüyor.

Mesela ünlü bir çalışmada, farklı reçel çeşitlerinin sunulduğu bir süpermarket deneyi yapılmıştı. Daha fazla çeşit olduğunda insanlar standı daha çok ziyaret ediyor ama satın alma oranı düşüyor. Daha az seçenek olduğunda ise satın alma artıyor.

Bu bana çok tanıdık geliyor.

Çünkü Ankara’da bir kafede bile menü uzadıkça karar vermem zorlaşıyor.

Ekonomide buna “bilişsel maliyet” diyoruz. Her seçim, zihinde bir enerji tüketiyor. Gün içinde yüzlerce küçük karar verdiğimizde, akşam saatlerinde büyük kararlar almak neredeyse imkânsız hale geliyor.

Bir de “Hick Yasası” var: Seçenek sayısı arttıkça karar süresi logaritmik olarak uzuyor.

Bunu ilk öğrendiğimde şunu düşündüm: Demek ki ben tembel değilim, sadece beynim yoğun çalışıyor.

Ama yine de bu bilgi, karar vermeyi kolaylaştırmadı.

Ofis Hayatı: Excel Tabloları ve Gerçek Kararsızlık

İlk iş deneyimim bir finans şirketindeydi. Masam, cam kenarında küçük bir alandaydı. Önümde sürekli Excel tabloları, grafikler ve raporlar olurdu.

Ama en zor kısmı veriler değil, karar anlarıydı.

Bir gün yöneticim bana üç farklı yatırım senaryosu verdi. Hepsi farklı risk profiline sahipti. Teorik olarak hepsinin avantajı ve dezavantajı vardı.

Saatlerce tablo yaptım. Beklenen getirileri hesapladım. Riskleri modelledim.

Ama sonunda hiçbir sonuç bana “tamam, bu doğru” hissini vermedi.

O gün şunu fark ettim: Veriye sahip olmak, kararı otomatik olarak kolaylaştırmıyor.

Çünkü mesele sadece veri değil, aynı zamanda değerler.

Ve değerler sayıya dönüşmüyor.

O akşam eve dönerken kendime sürekli aynı soruyu sordum: Kararsız kaldığımızda ne yapmalıyız?

Kararsız Kaldığımızda Ne Yapmalıyız? Gerçek Hayatın İçinden Cevaplar

Zamanla fark ettim ki bu sorunun tek bir cevabı yok. Ama davranış biliminden ve kendi hatalarımdan öğrendiğim bazı şeyler var.

1. Seçenekleri azaltmak sandığından daha güçlü bir araç

Bir dönem her şeyi analiz etmeye çalışıyordum. “En iyi karar hangisi?” sorusu zihnimde sürekli dönüyordu.

Ama sonra şunu denedim: Bilerek seçenekleri azalttım.

Örneğin iş değişikliği düşünürken 10 farklı alternatifi değil, sadece 2-3 tanesini ciddi şekilde değerlendirdim.

Sonuç şaşırtıcıydı: Karar daha hızlı ve daha rahat geldi.

Çünkü zihnim “sonsuz ihtimal” yükünden kurtuldu.

2. Zaman sınırı koymak

Bir başka fark ettiğim şey, kararları sonsuza kadar düşünmenin hiçbir şeyi iyileştirmediğiydi.

Bir arkadaşım bunu çok basit söyledi: “Kendine süre vermezsen, karar vermiş sayılmazsın.”

Bunu uygulamaya başladım. Mesela küçük kararlar için 10 dakika, büyük kararlar için 1 hafta gibi sınırlar koydum.

İlginç bir şekilde, süre bitince zihnim daha net çalışıyordu.

Çünkü belirsizlik artık uzamıyordu.

3. Geri dönüşü olan ve olmayan kararları ayırmak

Ekonomide “geri döndürülebilir kararlar” diye bir ayrım vardır.

Bazı kararlar geri alınabilir, bazıları alınamaz.

Ama hayatın içinde çoğu karar sandığımız kadar kalıcı değil.

İş değiştirmek, şehir değiştirmek, hatta bazı ilişkiler bile tamamen geri dönülemez değil.

Bunu fark ettiğimde üzerimdeki baskı azaldı.

Çünkü çoğu kararı “son kararım” gibi görüyordum.

Oysa değildi.

4. Beklenen değer düşüncesi ama insan tarafını unutmadan

Veriyle çalışan biri olarak en çok kullandığım şey “beklenen değer” hesapları oldu.

Ama zamanla şunu öğrendim: İnsan hayatı sadece matematik değil.

Bazen düşük olasılıklı ama yüksek anlamlı bir seçim, yüksek olasılıklı ama anlamsız bir seçimden daha değerlidir.

Bu noktada kararlar sadece sayı değil, hikâye haline geliyor.

Ankara Sokaklarında Düşünmek

Geçen kış, Kızılay’dan Sıhhiye’ye yürürken kar hafif hafif yağıyordu. Kulaklıkta bir şeyler çalıyordu ama sesleri pek duymuyordum.

O gün iş yerinde önemli bir karar vermem gerekiyordu. İki farklı proje arasında kalmıştım.

Bir yanda daha güvenli olan, diğer yanda daha riskli ama daha öğretici bir proje.

Yürürken kendi kendime şunu sordum:

“Ben aslında ne istiyorum?”

Ve o an fark ettim ki, ben çoğu zaman doğru kararı değil, kusursuz kararı arıyordum.

Oysa böyle bir şey yoktu.

Kararsız Kaldığımızda Ne Yapmalıyız? Kendimce Bir Yaklaşım

Zamanla kendime basit bir yöntem geliştirdim. Çok teknik değil, çok da iddialı değil. Ama işe yarıyor.

Önce seçenekleri azaltıyorum.

Sonra her seçenek için “bunu seçersem hayatım nasıl değişir?” diye kısa bir senaryo yazıyorum.

Ardından kendime süre veriyorum.

Ve en önemlisi: kararı mükemmel olmaya zorlamıyorum.

Çünkü mükemmel karar diye bir şey yok.

Sadece alınmış karar ve alınmamış karar var.

Geçmişe Dönüp Bakınca

Şimdi geriye dönüp baktığımda, en kötü kararlarım bile beni bir yere götürmüş.

En çok korkarak aldığım bazı kararlar, en çok öğrendiğim dönemleri açmış.

Ve en çok ertelediğim kararlar, en çok pişmanlık bırakanlar olmuş.