İlk Filozof Kadın Kimdir? Gerçekten Felsefe Yapan Bir Kadın Mı Vardı?
İzmir’de, 25 yaşında, arkadaşlarımın sürekli “hayatın felsefesini yapıyorsun” diye dalga geçtiği, ama içten içe her şeyin anlamını sorgulayan bir adam olarak size çok önemli bir sorudan bahsetmek istiyorum: İlk filozof kadın kimdir? Biraz derinleşmeye mi başladım? Evet, belki biraz. Ama hayatta her şeyin bir anlamı olmalı, değil mi? Hatta şüpheci bir kafa yapısıyla bazen “Hayat neden böyle?” diye sorgularken, bazen de ‘Bunun felsefesini yapamam mı ya?’ diye düşünmeden edemiyorum.
Şimdi diyebilirsiniz ki: “Eee, seninle biz burada derin muhabbet yapmaya mı geldik, yoksa felsefe dersi mi?” Durun, hemen panik yapmayın. Bu yazı hem eğlenceli hem de düşündürücü olacak. Çünkü felsefe de aslında, kendine dert edindiğin her şeyin peşinden gitmek değil mi? Hadi başlayalım!
Miletli Felsefeci Aristoteles’in Gölgesinden Çıkalım: İlk Filozof Kadın Kimdi?
Felsefe dediğimizde, aklımıza hep o efsanevi isimler gelir: Sokrat, Platon, Aristoteles… Ama bir sorun var: Bu büyük isimlerin hepsi erkekti. Hadi, klasik okul kitapları böyle yazıyor ama durun bir dakika, benim aklımda bir soru var: Ya kadınlar da felsefe yapıyorsa?
Şimdi siz de düşünün, tarih boyunca filozof olabilmek, zekâ gerektiriyor olabilir, ama tarih kitaplarında kadın filozoflar neden genellikle göz ardı ediliyor? Bunu çözmeye çalışırken, yavaşça 2500 yıl öncesine, Antik Yunan’a doğru yolculuğa çıkıyoruz. Ve burada, tüm erkek filozofların arasında Hipatia diye bir kadının adını duyuyoruz. Evet, tam olarak felsefi olarak müthiş bir kadın.
Hipatia Kimdir? Yunan’ın En Akıllı Kadını
Evet, yanlış duymadınız. Hipatia, İskenderiye’de doğmuş, döneminin en akıllı insanlarından biri olarak tanınmış ve felsefe ile matematik üzerine çalışmalar yapmış. 360-415 yılları arasında yaşamış, ama adını gerçekten duyduğumuzda, çok geç olmuştu. Çünkü dönemin erkekleri, kadınların düşünsel kapasitesini genellikle hiçe saymışlardı. Yani, Hipatia’nın adını ilk kez duyanlar “Kadın filozof mu? Olur mu öyle şey?” diyebilirler. Ama eğer Hipatia’nın zamanında bir arkadaş grubumuz olsaydı, “Abi, bu kadın resmen doğruyu söylüyor” derdik herhalde.
İç sesim: Evet, bu kadına bir anlamda hayran kaldım. Bugün, TikTok’ta felsefi video çeken influencerlar bile bu kadına bakıp “Hadi ya, bizde mi felsefe yapan bir kadın varmış” diye hayret ederlerdi.
Hipatia’nın Döneminde Kadın Olmak: Felsefe Yapılabilir mi?
Tabii, Hipatia’nın felsefe yapabilmesi için bazı ekstra engelleri aşması gerekiyordu. O dönemde kadınlar genellikle sadece evde yemek yapan, çocuk büyüten kişiler olarak görülüyordu. Felsefe gibi entelektüel bir alan ise tamamen erkeklerin egemenliğindeydi. Ama Hipatia, bu durumu değiştirmek için yola koyulmuş. Biraz cesur, biraz deli bir yaklaşım! “Bana da bir okul verin, ben de felsefe yapayım!” demiş ve İskenderiye’deki okulun başına geçmiş. Bu da demek oluyor ki, Hipatia aslında sadece matematik ve astronomi üzerine konuşmakla kalmamış, aynı zamanda o dönemin en önemli düşünsel figürlerinden biri haline gelmiş.
Felsefi Eğitim: Sen de Mi Felsefe Yapmak İstiyorsun?
Felsefe yapmayı kafana koyduğunda, zorlayıcı anlar mutlaka yaşarsın. Mesela sabahları 7:00’de kahve içip, “Bugün hayatın anlamını çözebilirim” diye başlamak, zaman zaman pek mümkün olmayabilir. Yani, hiperaktif bir kafa yapısına sahip biriyseniz (benim gibi), felsefi düşünceler ve sorular arasında kaybolmanız işten bile değil.
Ben de sabahları kalkıp işe gitmeden önce, “Neyim eksik?” diye düşünürken Hipatia’nın nasıl düşünüp felsefe yapmaya başladığını araştırdım. Gerçekten zor bir iş. Düşünsenize, bir yanda sokakta savaş, diğer yanda matematiksel teoriler ve astronomi. Çalışmalarını çok derinlemesine okudum ve ben de dedim ki: “Vay be, Hipatia’nın yaşadığı dönemde bu kadar zeki bir kadın vardı, biz hâlâ 2026’da hâlâ neden çözemediğimiz sorularla kafayı bozuyoruz?”
Felsefe Yapmanın Zorlukları ve Komik Yanları
Şimdi, dönelim biraz daha günlük hayata. Düşünsenize, arkadaş grubunuzda felsefi bir sohbet başlattığınızda, herkes gözlerini devirip “Gene mi bu felsefeye başladın?” diyebilir. Herkes anlamaz ya da “Aman, ne fark eder?” diye düşünebilir. Ama mesele şu ki: Biz, sıradan anlarda bile bir şeyleri sorguluyoruz. Yani, düşünmek bazen gerçekten komik bir hâl alabiliyor.
Mesela geçen gün arkadaşlarımla kafede buluştuk. Birisi çayı döktü, diğeri tabletini kırdı, ben de “Bunu yapacak ne vardı, neden çayı dökme ihtiyacı hissettik?” diye sormaya başladım. Gülmeye başladılar ama bakın, felsefe de aslında buna benziyor! Küçük şeyleri sorgulamak, derin anlamlar aramak… Belki de hayatın anlamı, en basit şeylerde gizlidir. Kim bilir?
Bir Diğer İç Sesim: Ama belki de Hipatia bu soruyu sormazdı, çünkü o gerçekten felsefe yapıyordu…
Sonuç: Felsefe Sadece Erkeklerin Alanı Değil
Sonuçta, ilk filozof kadın kimdir? sorusunun cevabı, yalnızca tarih kitaplarına bakılarak verilemez. Hipatia gibi kadın filozoflar, tarih boyunca hem zeka hem de cesaretleriyle erkek egemen bir dünyada felsefe yapmayı başarmışlardır. Hipatia’yı anlamak, günümüzün modern filozoflarından ders almak gibidir. Biz de bazen “Bunu neden böyle yapıyoruz?” sorusunu sorarak hayatı daha anlamlı kılabiliriz.
Şimdi dönüp bakınca, belki de bu yazı bana da bir felsefi yolculuk oldu. İzmir’deki arkadaşlarım hâlâ esprilerimi yaparken, ben bir yanda hayatın anlamını sorguluyorum. Ama önemli olan, her birimizin bir anlam arayışı içinde olması. Kim bilir, belki bir gün hep birlikte Hipatia gibi bir filozof oluruz, ama şimdilik kahveyle ve içsel sorgulamalarla idare edelim.
Evet, biraz derin oldu ama sonuçta biz felsefe yapmayı seçtik. Hem de ilk filozof kadın kimdir? sorusunun cevabını tam anlamıyla keşfederken, arada bolca espri yapmayı da unutmadık.